Kada se govori o Drugom svetskom ratu na tlu Jugoslavije, često se naglašavaju herojske bitke i oslobodilačke operacije. Međutim, postojale su i "bitke" drugačije vrste – bitke u kojima nije bilo vojne ravnopravnosti, već samo hladnokrvno, sistematsko istrebljenje. Jedna takva, najstrašnija "operacija" genocida, odvijala se u sistemu logora smrti Jasenovac. To nije bila bojišnica u konvencionalnom smislu, već industrijska, dobro organizovana mašinerija uništenja, čiji je cilj bio brisanje čitavih naroda sa lica zemlje.
Rođenje zla: NDH i Ustaška ideologija
Nezavisna Država Hrvatska (NDH), proklamovana 10. aprila 1941. godine pod okriljem Sila osovine, bila je tvorevina zasnovana na ekstremnoj nacionalističkoj i rasističkoj ideologiji ustaškog pokreta. Vođe ustaša, predvođeni Antom Pavelićem, jasno su definisali svoje ciljeve: stvaranje etnički čiste "Velike Hrvatske" kroz eliminaciju Srba, Jevreja i Roma, kao i svih političkih neistomišljenika. Srbi su proglašeni "remetilačkim faktorom", Jevreji "rasnim neprijateljima" po uzoru na nacističku Nemačku, a Romi "nižom rasom".
"Ova je država, ova Hrvatska, nije naša, jer ona nije hrvatska, jer je ne gradi hrvatska ruka i hrvatska volja, nego ju grade ustaše sa fašistima i nacistima!" – Ivan Šibl, partizanski borac i svedok tog vremena, jasno je prepoznao marionetski i zločinački karakter NDH.
Odmah po osnivanju NDH, ustaški režim je počeo da donosi rasne zakone i dekrete koji su udarali temelje za masovne zločine. Jevrejima su oduzimana prava i imovina, Srbima je nametan obavezni prelazak u katoličanstvo, a Romima je suđeno kao "asocijalnim elementima". Ustaška parola "trećinu pobiti, trećinu proterati, trećinu pokrstiti" nije bila prazna pretnja, već detaljan plan za sprovođenje genocida.[1]
Arhipelag zločina: sistem logora Jasenovac
Sistem koncentracionih i logora smrti Jasenovac uspostavljen je u avgustu 1941. godine na teritoriji NDH, u blizini ušća reke Une u Savu. Nije se radilo o jednom logoru, već o kompleksu od pet glavnih logora i više manjih, koji su se protezali na području od oko 240 kvadratnih kilometara. Glavni logori bili su:
- Logor Krapje (Jasenovac I), uspostavljen krajem avgusta 1941.
- Logor Bročice (Jasenovac II), takođe uspostavljen u avgustu 1941.
- Logor Ciglana (Jasenovac III), otvoren u septembru 1941., postao je centralni i najstrašniji deo kompleksa.
- Logor Stara Gradiška (Jasenovac V), ranije kaznionica, pretvoren u logor smrti u decembru 1941., posebno poznat po logoru za decu.
- Logor Kožara (Jasenovac IV), logor za rad i skladištenje materijala.
Prvi zatvorenici bili su Jevreji iz Zagreba, zatim Srbi iz Bosanske krajine i Korduna, a ubrzo i Romi s područja NDH.
Logori krapje i bročice: prve žrtve
Ustaše su prvobitno planirale logore u močvarnom području kod sela Krapje i Bročice, računajući na to da će teški uslovi i glad brzo desetkovati logoraše. Logori su bili okruženi bodljikavom žicom i zemljanim nasipima, a svakodnevni život bio je pakao. Glad, žeđ, bolesti, iscrpljujući rad i neprestano batinanje bili su svakodnevica. Stotine ljudi su umirale od tifusa, dizenterije i gladi. Ustaški stražari, poznati po svojoj brutalnosti, takmičili su se u pronalaženju najokrutnijih načina mučenja i ubijanja. Zbog poplava, logori Krapje i Bročice su rasformirani krajem 1941. godine, a preostali logoraši prebačeni su u logor Ciglana.[2]
Logor ciglana (Jasenovac III): fabrika smrti
Jasenovac III postao je srce sistema. Nalazio se u bivšoj ciglani, što je ustašama omogućilo da koriste peći za pečenje opeke za krematorijum, mada su se primarno koristili primitivniji i brutalniji načini ubijanja. U Ciglani su se nalazile i radionice – od obućarskih i krojačkih do bravarskih i metalskih – gde su logoraši bili primorani na iscrpljujući rad za potrebe ustaške vojske.
Uslovi su bili nehumani. Spavalo se na betonskom podu, hrana je bila nepostojeća, a voda za piće zagađena. Dolazak svakog novog transporta označavao je početak novog ciklusa užasa. Mnogi su ubijani odmah po dolasku, a selekcije za preživljavanje bile su svakodnevne. Logorom Ciglana upravljali su najozloglašeniji ustaški koljači, među kojima se isticao Miroslav Filipović-Majstorović, poznat kao "fra Sotona", bivši fratar koji je postao komandant logora i lično učestvovao u masovnim ubistvima.[3]
"U Ciglani je ustaška mašinerija smrti dostigla svoj vrhunac. Nije im bila potrebna moderna tehnologija, dovoljna je bila čista, nepatvorena mržnja i primitivna oruđa da bi se počinio genocid." – svedočenje jednog od retkih preživelih, čije ime ostaje zaštićeno zbog delikatnosti teme.
Stara gradiška (Jasenovac v): logor za žene i decu
Jedan od najmračnijih segmenata Jasenovca bio je logor u Staroj Gradiški. Nekadašnji austrougarski zatvor, ustaše su ga pretvorile u logor za žene i decu, ali i za muškarce. Posebno su strašni bili uslovi u logoru za decu Stara Gradiška, koji je bio jedinstven u Drugom svetskom ratu po tome što je sistematski istrebljivao decu. Srpska deca, odvojena od roditelja, držana su u nehumanim uslovima, bez hrane, vode i sanitarija, prepuštena bolestima i smrti. Hiljade dece je umrlo ili je ubijeno u Staroj Gradiški i na obližnjim stratištima. Heroine poput Diane Budisavljević spasile su hiljade srpske dece iz ustaških logora, ali je njihov rad bio otežan i često sabotiran od strane ustaških vlasti.
Metodologija istrebljenja: brutalnost bez presedana
Za razliku od nacističkih logora, gde su se za masovna ubistva koristile gasne komore, u Jasenovcu su se metode ubijanja često oslanjale na primitivnu, ali ništa manje efikasnu brutalnost. Ustaše su koristile:
- Noževe, maljeve i sekire: Masovna klanja bila su uobičajena, a zatvorenici su često morali da posmatraju ubistva svojih bližnjih.
- Bacanje u Savu: Logoraši su redovno vezivani žicom, a zatim bacani u reku Savu, gde su se utapali ili umirali od iznemoglosti i povreda.
- Spaljivanje u pećima ciglane: Iako je bilo improvizovano, spaljivanje živih ili mrtvih tela u pećima za ciglu praktikovano je u Ciglani.
- Izgladnjivanje i žeđ: Namerno uskraćivanje hrane i vode dovodilo je do masovnog umiranja.
- Bolesti: Epidemije tifusa i dizenterije, podstaknute nehigijenskim uslovima, bile su odgovorne za ogroman broj žrtava.
- "Granik": Specijalno mesto za pogubljenja gde su žrtvama vezivani tegovi za vrat, a zatim su bacani u Savu.
- Batinanje i mučenje: Svakodnevno premlaćivanje, sakatnje i sadističko mučenje bili su sastavni deo života u logoru.
Ovakva brutalnost nije bila samo izraz patološkog sadizma, već je imala za cilj dehumanizaciju žrtava i demonstraciju apsolutne moći ustaškog režima. Ustaše su često organizovale "takmičenja" u ubijanju, slaveći najveće koljače.
Ulaz u Spomen-područje Jasenovac danas, mesto sećanja na neizrecive patnje i zločine.
Žrtve: milionska tišina i istorijska istina
Broj žrtava Jasenovca i danas je predmet manipulacija i revizionističkih pokušaja, ali istorijska nauka i relevantne institucije pružaju jasne podatke. Sistem logora Jasenovac, prema najnovijim istraživanjima i imenima žrtava koje je prikupio Spomen-područje Jasenovac, identifikovalo je 83.145 individualnih žrtava po imenu i prezimenu.[4] Ipak, ovaj broj se odnosi samo na do sada identifikovane žrtve i ne predstavlja ukupan broj ubijenih. Procene ukupnog broja žrtava se kreću u rasponu od 100.000 do 700.000. Najčešće se u relevantnoj literaturi navodi da je u Jasenovcu stradalo najmanje 700.000 ljudi, pre svega Srba, Jevreja i Roma, ali i Hrvata i Bošnjaka antifašista.[5]
Po etničkoj pripadnosti, među identifikovanim žrtvama, struktura je sledeća:
- Srbi: Preko 47.000 identifikovanih imena, ali je ukupni broj procenjen na više stotina hiljada.
- Jevreji: Oko 13.000 identifikovanih imena. Gotovo kompletna jevrejska zajednica NDH uništena je u Jasenovcu i drugim logorima.
- Romi: Preko 16.000 identifikovanih imena. Celokupno romsko stanovništvo NDH, oko 25.000 ljudi, sistematski je istrebljeno.
- Hrvati i Bošnjaci (antifašisti): Nekoliko hiljada identifikovanih imena.
Treba istaći da je veliki broj dece, posebno srpske i romske, stradao u Jasenovcu, čineći ga jednim od najjezivijih mesta stradanja najmlađih tokom Drugog svetskog rata.
Odjek i otpor: pokušaji bekstva i preživljavanja
Uprkos nehumanim uslovima, bilo je pokušaja otpora i bekstva. Najpoznatiji je proboj logoraša iz Jasenovca 22. aprila 1945. godine, samo nekoliko dana pre oslobođenja. Od preko 1.000 logoraša koji su pokušali proboj iz logora Ciglana, preživelo je njih stotinjak. Istovremeno, 22. aprila, oko 170 logoraša iz Kožare takođe je krenulo u proboj, ali je preživelo samo njih oko 10.[6] Ovaj herojski čin očajnika, svestan da ustaše planiraju likvidaciju svih preostalih logoraša, svedočanstvo je o ljudskoj volji za životom i slobodom, čak i u najmračnijim okolnostima.
Međunarodna zajednica, i pored povremenih izveštaja i svedočanstava, nije posvećivala adekvatnu pažnju zbivanjima u Jasenovcu, primarno zbog kompleksne geopolitičke situacije i činjenice da su nacistički zločini u Nemačkoj i Poljskoj dominirali fokusom. Nemački i italijanski zvaničnici su, doduše, bili šokirani brutalnošću ustaša, pa čak i sami pokušavali da ublaže njihove metode, ali bez značajnijeg uspeha.
Pad mašinerije smrti i posleratno pamćenje
Sistem logora Jasenovac prestao je sa radom u aprilu 1945. godine, kada su ustaše, pred nadirućim partizanskim snagama, pokušale da unište dokaze o svojim zločinima. Razrušene su zgrade, spaljene arhive, a preostali logoraši su likvidirani ili su krenuli u proboj. Partizani su ušli u Jasenovac 2. maja 1945. godine, zatekavši jezive prizore i dokaze o genocidu.
Posle rata, Jasenovac je postao simbol stradanja i genocida. Izgrađen je Spomen-područje Jasenovac sa monumentalnim Kamenim Cvetom, delom arhitekte Bogdana Bogdanovića, kao trajno sećanje na žrtve. Period jugoslovenskog socijalizma težio je univerzalizaciji žrtava, naglašavajući antifašističku borbu, što je u nekim aspektima zamagljivalo etnički specifičan karakter genocida.
Danas se suočavamo sa pokušajima revizionizma i negiranja zločina u Jasenovcu. Odgovornost istoričara i društva je da se svedočanstva žrtava i istorijske činjenice čuvaju i prenose budućim generacijama, kako bi se sprečila ponovna pojava ideologija koje su dovele do ovakvih užasa. Jasenovac ostaje trajna opomena, "bitka" koja nas uči o najmračnijim dubinama ljudskog zla i važnosti borbe protiv mržnje i netolerancije. Ova mračna "operacija" genocida nije bila samo sukob vojski, već napad na samu suštinu čovečnosti, ostavljajući duboke i nezaceljive rane u kolektivnom sećanju regiona.
Fusnote
Reference
- Bulajić, Milan. Jasenovac: Ustaški logor smrti. Beograd: Muzej žrtava genocida, 2007.
- Dizdar, Zdravko. Jasenovac - logor smrti. Zagreb: Hrvatski institut za povijest, 1990.
- Goldstein, Ivo i Goldstein, Slavko. Jasenovac: Tragika, mitomanija, istina. Zagreb: Fraktura, 2016.
- Jelić-Butić, Fikreta. Ustaše i NDH. Zagreb: Školska knjiga, 1977.
- Kojić, Dušan. Proboj iz Jasenovca. Beograd: Dokumentacioni centar Jasenovac, 2017.
- Miletić, Antun. Koncentracioni logor Jasenovac 1941-1945: dokumenta, knjiga I, II, III. Beograd: Narodna knjiga, 1986.
- Rakić, Heda. Sećanja iz Jasenovca. Beograd: Savez jevrejskih opština Jugoslavije, 11985.
- Spomen-područje Jasenovac. Zvanični sajt: `jusp-jasenovac.hr.
- Yad Vashem. The Jasenovac Research Institute. Zvanični sajt: `yadvashem.org.
- United States Holocaust Memorial Museum (USHMM). Jasenovac. Zvanični sajt: `ushmm.org.
