U kasnu jesen 1944. godine, dok su na istoku Jugoslavije jedinice Narodnooslobodilačke vojske i Crvene armije nakon oslobođenja Beograda uspostavljale front u Sremu, a nemačka Grupa armija E očajnički probijala put iz Grčke i Makedonije preko Sandžaka i istočne Bosne, na zapadnom ratištu se pripremala jedna od najznačajnijih bitaka završnih operacija za oslobođenje zemlje. Nakon proterivanja osovinskih garnizona sa jadranskih ostrva, poluostrva Pelješca, iz Dubrovnika, Splita, Zadra i Šibenika tokom septembra, oktobra i početkom novembra 1944. godine, poslednje i najsnažnije nemačko uporište u severnoj Dalmaciji ostao je Knin — strateški železnički i drumski čvor koji je zatvarao ulaz u Liku i Bosansku krajinu.
Bitka koja je vođena od 25. novembra do 5. decembra 1944. godine u planinskom amfiteatru oko Knina, pod surovim zimskim uslovima, ledenom kišom i prvim snežnim mećavama na padinama Dinare, Promine, Svilaje i Velebita, ušla je u vojnu istoriografiju kao Kninska operacija. U njoj je Osmi dalmatinski korpus NOVJ demonstrirao preobražaj partizanskih snaga iz gerilskih odreda u modernu regularnu armiju sposobnu da u sadejstvu pešadije, teške artiljerije, oklopnih jedinica i savezničke taktičke avijacije razbije utvrđeni nemački korpus i potpuno uništi čitavu jednu diviziju Vermahta.[1]
Strateški značaj knina i stanje na jadranskom ratištu u jesen 1944.
Geografski i saobraćajni položaj Knina činio ga je ključnom tačkom čitavog zapadnog dela jugoslovenskog ratišta. Smešten u kotlini na sastavu sedam reka i okružen strmim kraškim masivima, Knin je kontrolisao jedinu železničku vezu između srednjeg Jadrana i unutrašnjosti (Unsku i Ličku prugu), kao i glavne planinske drumove koji su iz Šibenika, Zadra i Sinja preko prevoja Strmica i Malovan vodili ka Bihaću, Gračacu i Gospiću.
Za nemačku Komandu Jugoistoka (generalfeldmaršal Maksimilijan fon Vajks) i komandu 2. oklopne armije, zadržavanje kninskog čvora po svaku cenu imalo je trostruki značaj:
- Zaštita desnog boka u Lici i Bosni: Padom Knina snage NOVJ dobile bi otvoren operativni pravac ka Bihaću i Karlovcu, čime bi bile ugrožene komunikacije u dolini Une i Save;
- Sprečavanje savezničkog prodora sa Jadrana: Nemačka Vrhovna komanda (OKW) i dalje je strahovala da bi anglo-američke snage iz Italije mogle iskoristiti dalmatinske luke za ubacivanje jačih oklopno-mehanizovanih sastava u pozadinu fronta u Panoniji;
- Vezivanje snaga Osmog korpusa NOVJ: Dokle god je XV brdski korpus držao Knin, četiri elitne dalmatinske divizije NOVJ nisu mogle biti prebačene u Liku, Hercegovinu ili na Sremski front.
Zbog toga je komandant nemačkog XV brdskog armijskog korpusa, general oklopnih trupa Gustav Fen (Gustav Fehn), dobio striktno naređenje da Knin brani kao tvrđavu do poslednjeg čoveka, bez obzira na gubitke u prethodnim borbama duž obale.[2]
Raspored i odnos snaga pred početak ofanzive
Tokom novembra 1944. godine obe strane su izvršile intenzivno pregrupisavanje snaga na prilazima Kninu. Nemački položaji bili su organizovani u dva duboka odbrambena pojasa, oslonjena na prirodne planinske prepreke, kamene bunkere, minska polja i artiljerijske vatrene tačke.
Osovinske snage pod komandom XV brdskog korpusa
Okosnicu odbrane Knina činila je nemačka 264. pešadijska divizija pod komandom general-majora Alojza Vindora (Alois Windisch), pojačana delovima 373. („Tigar“), 392. („Plava“) legionarske divizije, korpusnim artiljerijskim, inžinjerijskim i protivtenkovskim bataljonima, kao i ostacima ustaško-domobranskih jedinica (6. i 7. ustaški zdrug i delovi 2. domobranskog zbora) i četničkom Dinarskom divizijom. Ukupno, general Fen je u širem rejonu Knina raspolagao sa oko 20.000 vojnika (od čega oko 14.000 Nemaca i 6.000 kvislinških vojnika), podržanih sa preko 70 artiljerijskih oruđa i protivoklopnih topova.
Snage osmog dalmatinskog korpusa NOVJ
Na drugoj strani, Osmi dalmatinski korpus NOVJ, kojim je od jeseni 1944. komandovao prekaljeni španski borac general-major Petar Drapšin (uz načelnika štaba pukovnika Antunerku Biočića i političkog komesara pukovnika Boška Šiljegovića), izrastao je u izuzetno snažnu operativnu formaciju koja je brojala oko 32.000 do 35.000 boraca. Korpus je u svom sastavu imao:
- 9. dalmatinsku udarnu diviziju (3, 4. i 13. dalmatinska brigada);
- 19. severnodalmatinsku diviziju (5, 6. i 14. dalmatinska brigada);
- 20. dalmatinsku diviziju (8, 9, 10. i 15. dalmatinska brigada);
- 26. dalmatinsku udarnu diviziju (1, 11. i 12. dalmatinska i 3. prekomorska brigada) pod komandom pukovnika Bože Božovića;
- Artiljerijsku brigadu Osmog korpusa i Prvu tenkovsku brigadu NOVJ (opremljenu lakim tenkovima M3A3 Stuart i oklopnim automobilima AEC), dok je vazdušnu podršku pružala saveznička avijacija (Balkan Air Force – BAF) sa aerodroma na Visu i kod Zadra.[3]
| Vojna formacija | Komandant | Brojno stanje i sastav | Glavni operativni zadatak |
|---|---|---|---|
| 26. dalmatinska divizija NOVJ | Pukovnik Božo Božović | Oko 9.500 boraca (4 brigade + tenkovska četa i divizion artiljerije) | Glavni probojni udar sa juga duž komunikacije Drniš – Kosovo polje – Knin |
| 20. dalmatinska divizija NOVJ | Potpukovnik Milošoj Uzelac | Oko 7.500 boraca (4 brigade) | Istočni obuhvat preko planine Dinare i Strmice radi presecanja puta ka Bosanskom Grahovu |
| 19. dalmatinska divizija NOVJ | Potpukovnik Stanko Parmać | Oko 7.200 boraca (3 brigade) | Zapadni obuhvat iz Bukovice preko Pađena i Otrića radi presecanja odstupnice ka Gračacu i Bihaću |
| 9. dalmatinska divizija NOVJ | Potpukovnik Ljubo Truta | Oko 7.000 boraca (3 brigade) | Dejstva na širokom luku prema Lici i blokada pravca Gospić – Gračac – Srb |
| Nemački XV brdski korpus (264. divizija i dr.) | General Gustav Fen / gen. Alojz Vindor | Oko 20.000 vojnika (891, 892. i 893. grenadirski puk, delovi 373. i 392. divizije, ustaše i četnici) | Odbrana kninskog utvrđenog rejona i očuvanje koridora ka Lici i dolini Une |
Operativna zamisao štaba osmog korpusa: dvostruka klešta u planinama
Umesto direktnog frontalnog juriša na snažno utvrđene nemačke položaje na južnim prilazima Kninu (na liniji Promina – Kaldrma – Svilaja), štab Osmog korpusa na čelu sa generalom Petrom Drapšinom razradio je sredinom novembra 1944. plan dvostrukog operativnog obuhvata (kanonska operacija tipa „Kana“ u planinskim uslovima).
Plan se zasnivao na tri sinhronizovana udara:
- Istočni obuhvatni krak (20. divizija): Trebalo je da krene iz rejona Vrlike, pređe zaleđene grebene Dinare i Gnjata i izbije u rejon Golubića i Strmice, čime bi odsekla Knin od Bosanskog Grahova;
- Zapadni obuhvatni krak (19. divizija uz podršku 9. divizije): Dobio je zadatak da iz rejona Ervenika i Žegara probije nemačku odbranu kod Pađena i Bender-prevoja, izbije na komunikaciju Knin – Zrmanja – Otrić i zatvori jedinu odstupnicu nemačkog garnizona ka Gračacu i Bihaću;
- Centralni probojni udar (26. divizija sa tenkovima i teškom artiljerijom): Dok krilne divizije stežu obruč oko severnih izlaza iz kninske kotline, najjača i najbolje opremljena 26. divizija trebalo je da uz snažnu artiljerijsku i tenkovsku podršku probije nemački spoljni i unutrašnji front duž železničke pruge i druma Drniš – Kosovo – Knin.
„Neprijatelja u Kninu ne smemo samo potisnuti ka severu u Liku, gde bi ponovo uspostavio odbranu na novim planinskim kosama. Naš zadatak je da mu preko Pađena i Strmice zatvorimo sva vrata iza leđa i da 264. diviziju uništimo u samoj kninskoj kotlini.“ — Iz operativne zapovesti štaba Osmog korpusa NOVJ od 22. novembra 1944. godine.[4]
Prva faza operacije (25–30. novembar 1944): krvave borbe na prilazima i prevojima
Napad je počeo 25. novembra 1944. godine u zoru, najpre na krilima, kako bi se nemačka komanda obmanula u pogledu pravca glavnog udara. Borbe su se od prvog časa vodile po teškom nevremenu, uz hladnu kišu koja se na višim kotama pretvarala u susnežicu i led.
Proboj 20. i 19. divizije na krilima
Na istočnom krilu, brigade 20. divizije izvršile su naporan noćni marš preko Dinare i 26. novembra zauzele vrh Orlovicu i selo Plavno, ugrozivši prevoj Strmicu. General Fen je odmah bio prinuđen da na taj sektor uputi svoje poslednje korpusne rezerve, uključujući delove 373. legionarske divizije, čime je ослаbio centralni front.
Istovremeno, na zapadnom krilu, 19. divizija (5, 6. i 14. dalmatinska brigada) vodila je žestoke borbe prsa u prsa za kote oko Pađena, Mokrog Polja i Oćestova. Nemački 892. grenadirski puk branio je svaku kamenu ogradu i bunker jer je preko Pađena prolazio vitalni drum Knin – Zrmanja. Uprkos snažnim nemačkim protivnapadima podržanim oklopnim vozovima na pruzi, borci 19. divizije uspeli su do 29. novembra da ovladaju dominantnim visovima iznad komunikacije i podvrgnu je neprekidnoj mitraljeskoj i minobacačkoj vatri.
Frontalni udar 26. divizije kroz kosovo polje
Dana 26. novembra u napad je krenula i 26. divizija, podržana tenkovima Prve tenkovske brigade i haubicama Artiljerijske brigade. Nemački 891. i 893. grenadirski puk 264. divizije pružali su fanatičan otpor na liniji Promina – Kaldrma – Zvjerinac. Posebno dramatične borbe vođene su za kote na planini Promini i duž pruge u Kosovu polju, gde su nemački protivtenkovski topovi Pak 40 od 75 mm i jurišni topovi kontrolisali brisani prostor.
Noću između 28. i 29. novembra, Prva, Jedanaesta i Dvanaesta dalmatinska brigada izvršile su silovit noćni juriš, probile prvu liniju nemačke odbrane u Kosovu polju, oslobodile Biskupiju i izbile neposredno pred unutrašnji odbrambeni prsten samog grada Knina, na liniji Kovačić – Spas – Vrpolje.[5]
Druga faza i konačni slom (1–5. decembar 1944): oslobođenje knina
Početkom decembra 1944. godine situacija nemačkog garnizona u Kninu postala je kritična. Dana 1. decembra popravilo se vreme, što je omogućilo lovačko-bombarderskim eskadrilama savezničkog Vazduhoplovstva (Balkan Air Force i Prva i Druga eskadrila NOVJ naoružane avionima Spitfire i Hurricane) da izvrše više desetina borbenih letova, tukući nemačke artiljerijske položaje, mostove i kolone na putu Knin – Bender – Zrmanja.
Zatvaranje obruča kod pađena i zrmanje
Shvativši da mu preti potpuno opkoljavanje, general Gustav Fen je 2. decembra izdao naređenje za hitno napuštanje Knina i proboj 264. divizije na sever ka Bihaću. Međutim, bilo je prekasno: jedinice 19. divizije (6. i 14. brigada) već su bile čvrsto zasele na prevoju Bender i kod Pađena, dok je 20. divizija sa istoka prodrla u Golubić i presekla put na severnom izlazu iz Knina.
Kada su nemačke kolone 264. divizije u noći između 2. i 3. decembra pokušale da se pod zaštitom tenkova i samohodnih oruđa probiju iz Knina uzbrdo ka Pađenima i Zrmanji, upale su u vatrenu zasedu 19, 20. i 26. divizije NOVJ. Na uskom planinskom putu usečenom u stene nastao je pravi pakao: uništeni kamioni i oklopna vozila zakrčili su prolaz, a dalmatinske brigade su sa okolnih grebena zasipale nemačke pukove uraganskom vatrom.
Ulazak u knin u zoru 3. decembra 1944.
U zoru 3. decembra 1944. godine, bataljoni Prve i Jedanaeste dalmatinske udarne brigade (26. divizija), zajedno sa delovima 19. i 20. divizije, slomili su poslednji otpor nemačkih zaštitnica na brdu Spas i na mostovima preko Krke i Butižnice, i oko 11 časova pre podne oslobodili Knin.
Tokom 3, 4. i 5. decembra 1944. godine, borbe su se prenele severno od grada, u rejon Pađena, Otrića i Zrmanje, gde su opkoljeni delovi nemačke 264. pešadijske divizije i 373. legionarske divizije pokušavali da se u manjim grupama probiju preko planinskih bespuća ka Gračacu. U tim završnim okršajima 264. pešadijska divizija je praktično prestala da postoji kao organizovana vojna formacija — većina njenog ljudstva je poginula ili zarobljena, a sva artiljerija, komora i motorizacija ostali su na bojnom polju.[6]
Bilans bitke i strateške posledice kninske operacije
Rezultati desetodnevne Kninske operacije premašili su sva očekivanja i odjeknuli širom savezničkih štabova na Mediteranu:
- Gubici neprijatelja: Prema izveštajima štaba Osmog korpusa i nemačkim operativnim dokumentima, nemački XV brdski korpus i kvislinške snage imali su 6.555 poginulih i 4.758 zarobljenih vojnika i oficira (ukupno preko 11.300 izbačenih iz stroja). Nemačka 264. pešadijska divizija je potpuno uništena i ubrzo zvanično izbrisana iz registra Vermahta;
- Ratni plen: Jedinice Osmog korpusa zaplenile su 126 topova svih kalibara, 56 minobacača, 18 tenkova i oklopnih automobila, 360 kamiona i motornih vozila, preko 650 mitraljeza i puškomitraljeza, oko 6.000 pušaka i ogromne količine municije i ratne opreme;
- Gubici Osmog korpusa NOVJ: U oštrim borbama na utvrđenim položajima, Osmi korpus je imao 677 poginulih, 2.439 ranjenih i 126 nestalih boraca.
Oslobođenjem Knina 3. decembra 1944. godine, čitava Dalmacija je bila konačno i potpuno oslobođena od četvorogodišnje fašističke i nacističke okupacije. Za izuzetnu veštinu komandovanja, hrabrost boraca i istorijski značaj ove pobede, vrhovni komandant NOV i POJ maršal Josip Broz Tito uputio je 10. decembra 1944. godine javnu pohvalu svim borcima i starešinama Osmog dalmatinskog korpusa.
U strateškom pogledu, Kninska operacija je stvorila neposredne uslove za formiranje Četvrte armije Jugoslovenske armije (1. marta 1945), čiju je udarnu pesnicu činio upravo Osmi dalmatinski korpus. Iste one brigade koje su u decembru 1944. godine lomile nemački otpor na kamenjaru oko Knina i Pađena, samo nekoliko meseci kasnije izvešće nezaustavljiv proboj kroz Liku, Gorski kotar, Rijeku i Istru i početkom maja 1945. godine pobedonosno ući u Trst, završavajući jedan od najslavnijih ratnih puteva u istoriji Drugog svetskog rata.
Reference
- Vojnoistorijski institut: Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom V, knj. 35–36, Beograd.
- Radošević, Todo: Ofanziva za oslobođenje Dalmacije, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1965.
- Anić, Nikola: Osmi dalmatinski korpus NOVJ, Udruga antifašističkih boraca, Split, 2005.
