Lažni rat na Zapadu: Vojno zatišje pred nemačku oluju

Lažni rat na zapadu: vojno zatišje pred nemačku oluju

Prvog septembra 1939. godine, svet je zadrhtao. Nemačka invazija na Poljsku označila je početak Drugog svetskog rata, sukoba koji će preoblikovati globus i odneti milione života. Velika Britanija i Francuska, vezane savezničkim obavezama, objavile su rat Nemačkoj samo dva dana kasnije. Međutim, umesto očekivanog munjevitog otvaranja fronta na zapadu, usledilo je nešto sasvim neočekivano: period neobične tišine, obeležen minimalnim vojnim operacijama, koji će u istoriju ući kao "Lažni rat" (eng. Phoney War, nem. Sitzkrieg ili "sedeći rat").[1]

Ovo čudno zatišje, koje je trajalo skoro osam meseci – od septembra 1939. do maja 1940. – ostalo je do danas predmet brojnih analiza i debata. Da li su Saveznici propustili ključnu priliku da napadnu oslabljenu Nemačku? Koja je bila prava strategija Adolfa Hitlera tokom ovog perioda? I kako je ovo zatišje, paradoksalno, postavilo temelje za jedan od najbrutalnijih i najefikasnijih vojnih pohoda u istoriji?

Tišina nakon grmljavine: kontekst lažnog rata

Početak Drugog svetskog rata bio je brz i nemilosrdan za Poljsku. Nemačka je, koristeći svoju inovativnu doktrinu blickriga (munjevitog rata), preplavila poljske granice, kombinujući tenkovske proboje, motorizovanu pešadiju i podršku iz vazduha. Do kraja septembra, Poljska je bila slomljena, a Sovjetski Savez je, u skladu sa tajnim protokolom pakta Molotov-Ribentrop, zauzeo istočne delove zemlje.

I dok se sudbina Poljske zapečaćivala na istoku, zapadne sile su bile u čudnoj paralizi. Britanska ekspediciona sila (BEF), pod komandom lorda Gorta, počela je da pristiže u Francusku. Francuska vojska, smatrana jednom od najjačih u Evropi, mobilisala je milione ljudi. Ipak, niko nije napadao. Granica između Francuske i Nemačke, utvrđena gigantskim odbrambenim linijama – francuskom Mažino linijom i nemačkom Zigfrid linijom – ostala je sablasno tiha. Vojnici su sedeli u rovovima i bunkerima, često na dometu pogleda jedni drugima, čekajući neizbežni sudar koji nikako da dođe.

Francuski vojnici u poziciji na Mažino liniji tokom Lažnog rata, 1940.

Saveznička dilema: čekanje ili napad?

Saveznička strategija tokom Lažnog rata bila je složena i opterećena lekcijama iz Prvog svetskog rata. Francuski komandant, general Mauris Gamelin, i britanski političari, predvođeni premijerom Nevillom Chamberlainom, verovali su da je ključ uspeha u dugotrajnom ratu iscrpljivanja. Smatralo se da će ekonomska blokada Nemačke, uz postepeno jačanje savezničkih snaga, dovesti do sloma Trećeg rajha bez potrebe za frontalnim napadima koji bi rezultirali milionima žrtava, kao što je to bio slučaj sa Verdunom ili Somom.[2]

• Ekonomski pritisak: Saveznici su verovali u moć pomorske blokade. Britanska Kraljevska mornarica, uz podršku francuske, trebalo je da presreće nemačke trgovačke brodove i spreči dotok sirovina ključnih za nemačku ratnu industriju.
• Vreme za naoružavanje: I Velika Britanija i Francuska su bile svesne da su njihove vojske, iako velike, bile zaostale u pogledu motorizacije i modernog naoružanja u poređenju sa nemačkim. Vreme zatišja trebalo je iskoristiti za ubrzanu proizvodnju tenkova, aviona i artiljerije.
• Psihološki rat: Verovalo se da će moral nemačkog naroda oslabiti pod pritiskom rata i ekonomske bede, a da će se unutar Rajha pojaviti otpor Hitleru. Otuda i „propagandni“ letovi RAF-a iznad Nemačke, gde su umesto bombi bacani leci.

Postojali su, doduše, i glasovi koji su zagovarali ofanzivu. Budući britanski premijer, Winston Churchill, tada Prvi lord Admiraliteta, bio je među onima koji su insistirali na agresivnijem pristupu. Smatrao je da Nemačka, dok je bila zauzeta u Poljskoj, nije bila u stanju da se efikasno brani na Zapadu. Međutim, sećanja na rovovske ratove i ogromne gubitke bila su previše snažna, a strah od ponavljanja takvog scenarija prevladao je.

"Nikada nismo pomislili da je napad na Mažino liniju moguć bez strašnih gubitaka, a nismo želeli da ponovimo greške Prvog svetskog rata. Naša strategija je bila da čekamo i da je izgladnjujemo." - izjava jednog britanskog oficira, svedočeći o savezničkom mentalitetu.

Hitlerova računica: konsolidacija i planiranje

S druge strane, Adolf Hitler je takođe imao svoje razloge za održavanje mira na Zapadnom frontu. Njegov primarni cilj nakon invazije na Poljsku bio je da konsoliduje osvojene teritorije, obezbedi logističku podršku i, pre svega, da preorijentiše celokupnu nemačku vojnu mašineriju ka Zapadu. Nemačka vojska, iako pobednička u Poljskoj, pretrpela je određene gubitke, a njene rezerve goriva i municije nisu bile neograničene.

• Prizemljenje Luftwaffe-a: Nemačko vazduhoplovstvo, Luftwaffe, bilo je intenzivno angažovano u Poljskoj i bilo mu je potrebno vreme za odmor, održavanje i pregrupiranje.
• Strateška reorganizacija: Nemački generali su, pod Hitlerovim pritiskom, počeli da razvijaju planove za invaziju na Francusku i zemlje Beneluksa. Prvobitni plan, inspirisan Šlifenovim planom iz Prvog svetskog rata, bio je relativno konvencionalan, ali će ga kasnije preraditi general Erih fon Manštajn u smeliju strategiju proboja kroz Ardene.[3]
• Zavaravanje protivnika: Zatišje je takođe služilo kao dimna zavesa. Hitler je želeo da Saveznici ostanu pasivni, verujući u mogućnost pregovora ili čekajući da se Nemačka iscrpi. Time je kupovao dragoceno vreme za neometane pripreme za konačni obračun na Zapadu.

Pomorski rat: jedini "pravi" rat na zapadu

I dok su kopneni frontovi mirovali, Atlantski okean je postao arena brutalnog i nemilosrdnog rata. Nemačka Kriegsmarine, iako inferiorna po broju brodova u odnosu na britansku i francusku mornaricu, posedovala je ubojitog aduta – U-podmornice. Pod komandom admirala Karl Dönitza, U-podmornice su odmah započele kampanju protiv savezničkog trgovačkog brodovlja, pokušavajući da preseku britanske pomorske rute i izgladne ostrvo.

• Sinking of HMS Royal Oak: Jedan od najupečatljivijih događaja bio je potapanje britanskog bojnog broda HMS Royal Oak u luci Scapa Flow 14. oktobra 1939. od strane U-47, pod komandom Günthera Priena. Ovaj smeli napad, duboko u zaštićenoj luci, šokirao je Britance i pokazao ranjivost njihove flote.[4]
• Bitka kod La Plate: U decembru 1939., došlo je do jedne od retkih konvencionalnih pomorskih bitaka – Bitke kod reke La Plate (River Plate). Nemački "džepni bojni brod" Admiral Graf Spee, koji je mesecima terorisao savezničko trgovačko brodovlje u južnom Atlantiku, sukobio se sa manjom britanskom eskadrilom. Nakon oštećenja, Kapetan Hans Langsdorf je odlučio da brod potopi u neutralnoj luci Montevidea, radije nego da ga preda ili rizikuje uništenje i bespotrebne žrtve.
• Konvoji i gubici: Britanci su brzo uveli sistem konvoja kako bi zaštitili trgovačke brodove, ali su gubici u prvim mesecima rata bili značajni. Nemačka je polagala nade u sposobnost U-podmornica da prekinu britansku snabdevanje, što bi dovelo do njenog kolapsa.

Nemački "džepni bojni brod" Admiral Graf Spee, pre bitke kod La Plate.

Vazdušni i propagandni rat: letci umesto bombi

Iznad kopnenih frontova, vazduhoplovne snage su takođe bile relativno pasivne. Bilo je sporadičnih izviđačkih letova i manjih sukoba, ali ni Luftwaffe ni RAF nisu pokretali veće ofanzivne operacije. RAF je u početku izvodio takozvane "letke napade", bacajući milione propagandnih letaka iznad Nemačke, pozivajući nemački narod da se suprotstavi Hitleru. Ovaj pristup, ironično nazvan "bombardovanje papira", bio je odraz strategije izbegavanja direktnog sukoba i pokušaja da se Nemačka potkopa iznutra.

• Moralno bombardovanje: Britanci su verovali da bi moralna destabilizacija nemačkog društva mogla da dovede do mirnog rešenja. Međutim, efekat ovih letaka bio je minimalan, a nemački narod je uveliko stajao iza svog vođe, posebno nakon brze pobede u Poljskoj.
• Izazovi PVO: Oba vazduhoplovstva su koristila ovaj period za testiranje i poboljšanje svoje lovačke avijacije i sistema PVO. Nemačka je, na primer, uložila u razvoj radara, dok su Britanci testirali svoju "Debelu liniju" (Chain Home) mrežu radara duž obale.

Zimski rat: skretanje pažnje i saveznička nevolja

Dok su Velika Britanija i Francuska sedele u svojim bunkerima, a Nemačka planirala sledeće poteze, sever Evrope je iznenada postao poprište brutalnog sukoba. Tridesetog novembra 1939. godine, Sovjetski Savez je napao Finsku, započevši Zimski rat. Motivi Josifa Staljina bili su strateški: obezbeđivanje granica oko Lenjingrada i širenje sovjetske sfere uticaja.

Zimski rat je privukao ogromnu međunarodnu pažnju. Finska, mala zemlja, pružila je herojski otpor nadmoćnijem sovjetskom agresoru, nanoseći mu teške gubitke. Ovaj sukob je postao test za saveznike, koji su se našli u dilemi: da li da direktno intervenišu?

• Saveznička dilema: Velika Britanija i Francuska su ozbiljno razmatrale slanje ekspedicionih snaga u Finsku, ali su logističke prepreke bile ogromne. Plan je uključivao prelazak kroz neutralnu Norvešku i Švedsku, koje su se plašile nemačke reakcije.
• Geopolitički rizik: Intervencija u Finskoj bi gotovo sigurno izazvala reakciju Nemačke, jer bi otvorila novi front i ugrozila njene vitalne isporuke gvozdene rude iz Švedske. To bi značilo da bi se Lažni rat, umesto na zapadu, prekinuo na severu, na način koji Hitleru nije odgovarao.
• Uticaj na planove: Iako na kraju nisu intervenisali, saveznička planiranja za pomoć Finskoj odigrala su ključnu ulogu u Hitlerovoj odluci da preduzme akciju na severu. Hitler je shvatio da će saveznici pokušati da spreče dotok švedske rude Nemačkoj preko Norveške, što je bio jedan od razloga za kasniju invaziju na Norvešku i Dansku.

Političko-ekonomska podloga i propuštene šanse

Lažni rat nije bio samo vojno zatišje, već i period intenzivnih diplomatskih aktivnosti i unutrašnjih previranja. I u Velikoj Britaniji i u Francuskoj, raspoloženje javnosti bilo je čudno – mešavina straha od rata i nade da će se sukob rešiti pre nego što eskalira. Premijer Chamberlain je još uvek gajio iluzije da je mir moguć, dok su desničarski elementi u Francuskoj flertovali sa idejom pomirenja sa Nemačkom, plašeći se boljševizma više nego nacizma.

Sa ekonomske strane, Saveznici su pokušali da sprovedu totalnu blokadu Nemačke. Međutim, Nemačka je, zahvaljujući sovjetskim isporukama sirovina (na osnovu pakta Molotov-Ribentrop) i kontroli nad novostečenim resursima u Poljskoj, uspevala da održava svoju ratnu mašineriju.

Historijski je pitanje da li su saveznici propustili "zlatnu priliku". U septembru 1939., većina nemačkih snaga bila je angažovana u Poljskoj. Zapadni zid (Zigfrid linija) bio je daleko od završene i slabo branjen. Nemačke vojne rezerve bile su relativno niske.

"Mi smo se u septembru 1939. na Zapadu graničili sa francuskom vojskom, koja je bila daleko superiornija, s neuporedivo jačim tenkovima i artiljerijom. Da su nas napali, ne bismo izdržali ni nekoliko nedelja." - izjava nemačkog generala Alfreda Jodića tokom Nirnberškog procesa, ističući ranjivost Nemačke u početnoj fazi rata.

Ova izjava, iako data post festum i sa mogućom namerom ublažavanja krivice, odražava stvarnu procenu nemačkih vojskovođa tog vremena. Mnogi istoričari se slažu da je saveznička pasivnost bila ključna greška, dajući Hitleru vreme koje mu je bilo neophodno za pripremu.

Kraj zatišja: oluja se približava

Zatišje Lažnog rata bilo je obeleženo postepenim zaoštravanjem. Nemačka je ubrzano završavala pripreme za svoju zapadnu kampanju. Iako su planovi često menjani, konačna verzija, poznata kao Fall Gelb (Žuti plan), predviđala je glavni udar kroz Ardenske šume, zaobilazeći Mažino liniju i opkoljavajući savezničke snage u Belgiji.

Prvi znak da se zatišje bliži kraju došao je 9. aprila 1940. godine, kada je Nemačka pokrenula operaciju Weserübung, invaziju na Dansku i Norvešku. Cilj je bio obezbeđivanje švedske gvozdene rude i uspostavljanje pomorskih i vazduhoplovnih baza koje bi omogućile kontrolu nad Severnim morem i Atlantikom.

Ova invazija je konačno probudila Saveznike iz letargije. Usledila je bitka za Norvešku, koja se pokazala kao gorka lekcija o nemačkoj efikasnosti i savezničkoj neorganizovanosti. Iako su Saveznici, predvođeni Britancima, pokušali da se suprotstave, nemačke snage su imale prednost u vazduhu i na kopnu, brzo obezbeđujući ključne luke i aerodrome.

• Pobeda Nemačke u Norveškoj: Iako je kampanja bila skupa za Nemačku, posebno za njenu mornaricu, ona je obezbedila strateške pozicije koje će biti ključne za kasniji pomorski rat na Atlantiku.
• Političke posledice: Neuspeh u Norveškoj imao je direktne političke posledice u Velikoj Britaniji. Premijer Neville Chamberlain, čija je politika "umirivanja" doživela potpun krah, bio je primoran da podnese ostavku. Na njegovo mesto, 10. maja 1940., stupio je Winston Churchill, čovek koji je od samog početka zagovarao aktivniju borbu protiv nacizma. Ironično, istog dana kada je Churchill preuzeo kormilo, Nemačka je pokrenula svoj glavni udar na Zapadu.

Zaključak: cenu zatišja platili su milostiviji

Lažni rat je bio period obmane, neizvesnosti i propuštenih prilika. Saveznici su, vođeni strahom od reprize Prvog svetskog rata i nadom u ekonomsko iscrpljivanje, ostali pasivni. Nemačka je to zatišje iskoristila za konsolidaciju snaga, preorijentaciju i razvoj inovativnih strategija.

Cena tog zatišja bila je ogromna. Odluka Saveznika da ne napadnu Nemačku dok je bila angažovana u Poljskoj, verovatno je omogućila Hitleru da ostvari munjevite pobede u proleće 1940. godine, da slomi Francusku za samo šest nedelja i da Britansku ekspedicionu silu natera na ponižavajuću evakuaciju iz Denkerka. Lažni rat je bio strateška greška sa dugoročnim posledicama, gorki podsetnik da u ratu, neaktivnost može biti jednako fatalna kao i poraz na bojnom polju. Bilo je to zatišje pred oluju, tišina koja je predvidela gromoglasni dolazak blickriga i duboki mrak koji će se nadviti nad Evropom.

Fusnote

Reference

• Vojnoistorijski institut Beograd, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u jugoslovenskih naroda. Iako se direktno ne bavi Zapadnim frontom, pruža uvid u opšti kontekst Drugog svetskog rata i strateška razmišljanja.
• Wikipedia: Detaljni članci o Phoney War, Battle of the River Plate, Winter War, Maginot Line, Siegfried Line i biografijama ključnih ličnosti kao što su Adolf Hitler • Winston Churchill, Neville Chamberlain, Maurice Gamelin.
• Horne, Alistair. To Lose a Battle: France 1940. Penguin Books, 1969. Klasična studija o francuskom porazu, sa detaljnim opisom stanja na Zapadnom frontu tokom Lažnog rata.
• Bell, P.M.H. The Origins of the Second World War in Europe. Longman, 1997. Pruža detaljnu analizu političkih i diplomatskih uzroka rata, uključujući savezničku strategiju.
• Weinberg, Gerhard L. A World at Arms: A Global History of World War II. Cambridge University Press, 1994. Sveobuhvatna istorija Drugog svetskog rata koja obuhvata i detalje Lažnog rata.
• Gilbert, Martin. The Second World War: A Complete History. Henry Holt and Company, 1989. Hronološki prikaz rata sa fokusom na ključne događaje i ličnosti.