U hladnim danima januara 1942. godine, na obalama Dunava u Novom Sadu, odigrao se jedan od najsurovijih i najšokantnijih zločina Drugog svetskog rata na tlu okupirane Jugoslavije. Novosadska racija, sprovedena pod brutalnom okupatorskom vlašću, ostavila je neizbrisiv ožiljak na duši grada i njegovih stanovnika, simbolizujući mračnu stranu ljudske istorije i nepojmljivu patnju.[1] Dok se danas sećamo ovih događaja, neophodno je zaroniti duboko u istorijske činjenice, ljudske sudbine i trajno nasleđe koje nam ovaj zločin ostavlja kao opomenu.
Predratni Novi Sad – kaleidoskop kultura i prestonica Vojvodine
Pre nego što se tama rata nadvila nad njim, Novi Sad je bio vibrantan grad, poznat kao Srpska Atina – centar kulture, obrazovanja i trgovine. Njegov multietnički karakter bio je ponos grada: rame uz rame živeli su Srbi, Jevreji, Mađari, Rusini, Nemci i pripadnici drugih naroda, gradeći bogatu tapiseriju običaja, jezika i verovanja.
Ovaj skladni mozaik bio je temelj jedinstvenog duha Novog Sada. Sinagoge, pravoslavne crkve i katoličke katedrale stajale su kao nemi svedoci vekova suživota, a ulice su odzvanjale melodičnim ehoom raznih jezika. Predratni Novi Sad nije bio samo geografski, već i kulturni most između Istoka i Zapada, grad otvoren za različitosti i toleranciju. Upravo je ta tolerancija postala meta, prećutno optužena i na kraju brutalno ugušena u bezumnom naletu fašističke ideologije.
Okupacija i uvertira u zločin
Šestog aprila 1941. godine, razorni rat sručio se na Kraljevinu Jugoslaviju. Brzom kapitulacijom, delovi Vojvodine, uključujući Novi Sad, pripojeni su Mađarskoj, čija je vojska bila saveznik Nemačke. Za stanovnike okupiranih teritorija, dolazak novih vlasti značio je prekid svakodnevnog života i uvođenje rigoroznih represivnih mera.
Okupaciona politika Mađarske bila je usmerena ka mađarizaciji i etničkom čišćenju. Srbi i Jevreji, a delimično i drugi "nepoželjni" narodi, smatrani su neprijateljima režima. Odmah su počele da se sprovode diskriminatorne uredbe: oduzimanje imovine, zabrana korišćenja srpskog jezika u javnosti, hapšenja "nepodobnih" građana i sistematsko zastrašivanje. U Novom Sadu, gradu čija je istorija bila isprepletena srpskim nacionalnim pokretima, ovakav režim je bio posebno surov. Stvarala se atmosfera straha, nesigurnosti i nepoverenja, idealna podloga za predstojeće zlodelo.
Lažni povodi i pravi motivi "racije"
Zvanični povod za sprovođenje "Racije" u Novom Sadu bio je navodna potreba za suzbijanjem partizanske aktivnosti u Bačkoj. Mađarske okupacione vlasti tvrdile su da su partizani, uz podršku lokalnog stanovništva, organizovali sabotaže i napade na vojne patrole. Međutim, ova tvrdnja je bila grubo preuveličana i služila je samo kao tanak izgovor za planirano masovno ubijanje civila.
Pravi motivi bili su mnogo dublji i mračniji:
- Etničko čišćenje: Cilj je bio trajno proterivanje i istrebljenje srpskog i jevrejskog stanovništva iz Bačke, kako bi se stvorila "etnički čista" teritorija unutar "Velike Mađarske".
- Teror i zastrašivanje: Masakrom se želelo slomiti svaki otpor, bilo stvarni ili potencijalni, i usaditi duboki strah u kosti preostalom stanovništvu.
- Osveta: Mađarske jedinice, koje su imale gubitke u borbama sa partizanima u drugim delovima Bačke, poput Šajkaške, žeđale su za osvetom, a nedužni civili su postali idealne žrtve.
- Pljačka: Imovina ubijenih i prognanih civila bila je vredan ratni plen, što je takođe bio jedan od podsticaja za organizatore zločina.
Za sprovođenje ove "operacije" bili su zaduženi najviši vojni i politički rukovodioci mađarskih okupacionih snaga. Ključne figure bili su general Ferenc Feketehalmy-Czeydner, komandant 5. korpusa, general József Grassy, koji je izdao naređenje za pokolj, i žandarmerijski kapetan Márton Zöldi, poznat po svojoj ekstremnoj surovosti, kao i Imre Kémeri Nagy, koji je komandovao racijom u samom Novom Sadu. Ova trojica, uz svoje saučesnike, sproveli su plan koji je doveo do nezapamćenog krvoprolića.
Dani užasa: hronologija zločina (21-23. januar 1942.)
Zločin je započeo 21. januara 1942. godine i trajao je puna tri dana. Grad je bio potpuno blokiran, a stanovnici zarobljeni u svojim domovima, ne sluteći strašnu sudbinu koja ih je čekala.
21. januar: zlokobni početak
Jutro 21. januara osvanulo je pod gustom maglom i ledenom zimskom hladnoćom. Snažne vojne i žandarmerijske snage, opremljene puškama i bajonetima, opkolile su Novi Sad. Ulice su bile sablasno prazne, a svaka kuća pod prismotrom. Vojnici su kucali na vrata, upadali u domove i brutalno izvlačili muškarce, žene i decu. Većina ih je bila nesvesna šta se dešava. Govorili su im da idu na legitimisanje, na "proveru dokumenata", ali umesto toga, sprovođeni su u zbirne centre: sinagogu, Sokolski dom, železničke vagone, hladne podrume.
Odmah su počela i prva streljanja. Na ulicama, pred očima porodice, bez ikakvog suđenja ili razloga, padale su prve žrtve. Svedočanstva govore o jezivom prizoru tela koja su ležala na snegu, dok su vojnici, podstaknuti alkoholom i mržnjom, nastavili svoj krvavi pir. Posebno su bili na meti Jevreji, koji su prepoznati po svojoj odeći ili dokumentima, i Srbi, posebno oni koji su nosili tradicionalne nošnje ili prezimena koja su "zvučala srpski".
22. januar: eskalacija terora i masovna streljanja
Drugi dan racije doneo je eskalaciju brutalnosti. Organizovana ubistva su postala sistematičnija. Kolone uhapšenih ljudi vođene su ka obali Dunava, posebno prema Štrandu i Ribarskoj adi. Zaleđena reka postala je poprište jezivog masakra. Vojnici su naređivali ljudima da se skinu do gola, a potom su ih streljali i njihova tela bacali u Dunav, gde su se otvarale rupe u ledu ili su ostajala zaleđena na površini.
Deca, žene, starci – niko nije bio pošteđen. Svedočanstva govore o scenama koje prevazilaze svaku ljudsku imaginaciju: majke su grlile svoju decu u poslednjim trenucima, ljubavnici su se držali za ruke, a starci su nemo iščekivali metak. Zaleđena reka postala je grobnica za hiljade nedužnih. Hiljade ljudi je izgubilo živote, ne zbog bilo kakvog konkretnog zločina, već zbog svog etničkog ili verskog porekla. U to vreme, u drugim delovima okupirane Jugoslavije, poput Beograda, takođe su se dešavali slični progoni i masovna streljanja civila, što pokazuje širi kontekst brutalnosti okupatorskih režima.[2]
23. januar: "čišćenje" i zaleđena svedočanstva
Treći dan racije bio je posvećen "čišćenju". Manje grupe, uhapšene u poslednjim satima, takođe su streljane. Patrolirale su ulice, tražeći one koji su se sakrili ili pokušali da pobegnu. Mnogi su se krili po tavanima, podrumima, ili kod komšija, rizikujući svoje živote i živote onih koji su ih skrivali. Ali retki su uspeli da izbegnu sudbinu.
Kada se racija zvanično završila, Novi Sad je bio grad duhova. Na ulicama su ostali tragovi krvi, a Dunav je nosio stravično svedočanstvo o zločinu. Telo za telom, smrznuto u ledu ili nošeno strujom, podsećalo je na obim katastrofe. Mađarske vlasti su odmah pokušale da zataškaju tragove zločina, ali istina se nije mogla sakriti. Jezive slike zaleđenih tela, fotografije napravljene u tajnosti, i tiha šaputanja preživelih, polako su počela da se probijaju van blokiranog grada.
"Bila je strašna zima. Dunav zaleđen, sneg svuda. A onda su došli. Izvukli su nas iz kuća, bez objašnjenja. Moja majka je pokušala da zaštiti brata, ali su ih oboje odveli. Ja sam se sakrila u orman i čekala. Čula sam pucnje, krike, i hladni vetar koji je donosio miris krvi. To nikada neću zaboraviti." – Svedočanstvo jedne preživele Novosadkinje.
Broj žrtava i struktura zločina
Precizan broj žrtava Novosadske racije nikada nije definitivno utvrđen zbog haosa, ratnih okolnosti i pokušaja zataškavanja. Međutim, istorijski izvori i posleratne istrage sugerišu da je stradalo između 3.000 i 4.000 ljudi samo u Novom Sadu, dok se ukupan broj žrtava "racije" u Bačkoj procenjuje na preko 12.000.
U Novom Sadu, među ubijenima, najbrojniji su bili:
- Srbi: Oko 1.200 do 1.500 ljudi, uključujući mnoge žene i decu. Bili su meta zbog svoje etničke pripadnosti i percipiranog otpora mađarizaciji.
- Jevreji: Oko 800 do 1.000 ljudi, praktično uništena jedna od najživljih jevrejskih zajednica u Evropi. Jevreji su bili meta zbog nacističke ideologije koju je Mađarska u to vreme prihvatala.
- Romi: Nekoliko stotina Roma, marginalizovanih i zaboravljenih žrtava, čiji je genocid često previđan.
- Rusini, Mađari i drugi: Značajan broj žrtava bili su i pripadnici drugih naroda, koji su bili ubijeni zbog "greške", sumnje, ili jednostavno zato što su bili na pogrešnom mestu u pogrešno vreme. Čak i neki Mađari, nepodobni režimu ili jednostavno nesrećni, postali su žrtve.
Zločin u Novom Sadu bio je izrazito brutalnog karaktera, sa elementima genocida i etničkog čišćenja. Ne samo da su ubijali, već su to činili sa neviđenom okrutnošću, bacajući žive ljude pod led, paleći kuće i pljačkajući imovinu. Cilj je bio uništiti ne samo tela, već i duh zajednice.
Reakcije i posleratna pravda
U to vreme, vesti o Novosadskoj raciji sporo su se širile u spoljni svet zbog ratne cenzure. Međutim, Saveznici su bili upoznati sa obimom zločina, mada su se tokom rata prioriteti menjali. Po završetku Drugog svetskog rata, pravda je, makar delimično, sustigla neke od počinilaca.
- Ferenc Feketehalmy-Czeydner i József Grassy su, nakon što su pobegli u Nemačku pred nadirućom Crvenom armijom, uhvaćeni i izručeni Jugoslaviji 1946. godine. Suđeno im je u Beogradu pred Vojnim sudom Jugoslovenske armije. Proglašeni su krivima za masovna ubistva, ratne zločine i genocid, te osuđeni na smrt vešanjem. Izvršenje kazne odigralo se u Žablju, mestu stradanja mnogih u Bačkoj raciji.
- Márton Zöldi, najsuroviji od svih, uspeo je da se sakrije, ali je kasnije uhvaćen i takođe mu je suđeno. Osuđen je i pogubljen 1946. godine.
- Mnogi manji izvršioci su takođe procesuirani u posleratnoj Jugoslaviji i Mađarskoj, u tzv. "Nirnbergu Mađarske", gde su se Mađari suočavali sa sopstvenim ratnim zločincima.
Ovi procesi bili su važni za istorijsko pamćenje i za žrtve, jer su donekle simbolično vratili pravdu. Međutim, nijedna kazna nije mogla da nadoknadi izgubljene živote niti da izbriše traumu koja je generacijama obeležila Novi Sad.
Spomenička obeležja i kultura sećanja
Novi Sad je grad koji pamti. Kroz decenije, podignuta su mnoga obeležja u znak sećanja na žrtve racije, pretvarajući tugu u opomenu i učenje za buduće generacije.
"Porodica" na keju žrtava racije
Najpoznatije i najupečatljivije spomeničko obeležje je monumentalna skulptura "Porodica" (poznata i kao "Spomenik Žrtvama Racije") vajara Jovana Soldatovića, podignuta 1971. godine na Keju žrtava racije (danas Kej žrtava racije). Spomenik prikazuje porodicu – oca, majku i dete – uhvaćene u zagrljaju smrti, simbole stradanja i nemoći pred silom zla. Iza njih stoji niz stilizovanih figura koje predstavljaju kolone stradalnika.
"Samo Dunav zna tajnu ledenu..." Ova rečenica snažno rezonuje sa sudbinama hiljada ljudi koji su zauvek nestali u hladnim vodama Dunava. Skulptura "Porodica" nije samo spomenik, već mesto hodočašća, tihe kontemplacije i večnog podsećanja.
Na postamentu spomenika ispisana su imena žrtava, kao i sledeće reči:
Ostala obeležja
- Ploče i krstovi: Duž Keja i na mestima masovnih streljanja, postavljene su spomen-ploče i krstovi, podsećajući na pojedinačne i grupne žrtve.
- Jevrejski spomenik: Na jevrejskom groblju u Novom Sadu nalazi se spomenik posvećen žrtvama Holokausta i racije, koji čuva sećanje na uništenu jevrejsku zajednicu.
- Spomenik u Žablju: Iako nije u Novom Sadu, spomenik u Žablju podseća na žrtve šajkaške racije i širi kontekst zločina u Bačkoj.
Godišnje komemoracije
Svake godine, 23. januara, Novi Sad okuplja građane, predstavnike verskih zajednica, države i lokalnih vlasti, kako bi se odala počast nevinim žrtvama. Obeležavanje se sastoji od polaganja venaca, verskih obreda i govora koji podsećaju na važnost mira, tolerancije i borbe protiv svakog oblika mržnje. Ove komemoracije su ključne za održavanje kulture sećanja i prenošenje opomene na buduće generacije. One su jasan znak da Novi Sad nikada neće zaboraviti svoje stradalnike.
Nasleđe i opomene za budućnost
Novosadska racija ostaje mračna, ali neophodna lekcija iz istorije. Ona nas podseća na krhkost mira i na to kako brzo mržnja i netolerancija mogu razoriti vekove suživota. Kroz sećanje na žrtve, Novi Sad postaje simbol otpora zaboravu i borbe za humanost.
Lekcije iz januara 1942. godine i danas su relevantne:
- Oprez prema radikalnim ideologijama: Svaki oblik ekstremizma, nacionalizma i ksenofobije može dovesti do strašnih posledica.
- Važnost negovanja različitosti: Gradovi poput Novog Sada, koji su bili multikulturalni pre rata, svedoče o bogatstvu koje različitost donosi i o tragediji kada se ona uništi.
- Odgovornost pojedinca i kolektiva: Zločini se ne dešavaju sami od sebe; oni su rezultat delovanja pojedinaca i tišine kolektiva.
- Snaga sećanja: Samo aktivnim sećanjem na prošle tragedije možemo sprečiti njihovo ponavljanje.
Novi Sad, grad koji je doživeo nepojmljivu patnju, danas ponosno stoji kao evropska prestonica kulture, simbol otpornosti i nade. Njegove spomenike ne treba shvatiti samo kao obeležja prošlosti, već kao trajne opomene i pozive na budnost, solidarnost i mir u budućnosti. Sećanje na Novosadsku raciju nije samo puko prepričavanje događaja, već snažan apel na savest svakog čoveka da se bori za svet u kojem se ovakvi zločini nikada više neće ponoviti.
Reference
- članak o Novosadskoj raciji na portalu 381info.com
- Dejan Medaković: Novi Sad – Srpska Atina, Prometej, Novi Sad, 2005.
- Aleksandar Kasaš: Novosadska racija, Prometej, Novi Sad, 2017.
- Dragan Kljajić: Novi Sad u Drugom svetskom ratu, Istorijski arhiv Grada Novog Sada, 1978.
- Zbornik dokumenata: Zločini okupatora i njihovih pomagača protiv Jevreja u Vojvodini 1941-1944, Savez jevrejskih opština Jugoslavije, Beograd, 1980.
- Milivoj Lazić: Genocid nad Srbima u Bačkoj 1941-1945, Muzej žrtava genocida, Beograd, 2005.
